Een eenzaam kind tegenover een immens spel
Robert James Fischer wordt op 9 maart 1943 geboren in Brooklyn, New York. Zijn moeder, Regina Wender, voedt haar twee kinderen alleen op in een bescheiden appartement. Bobby maakt op zesjarige leeftijd kennis met schaken dankzij een spel dat in een buurtwinkel is gekocht. Wat als eenzame tijdpassering begint, groeit al snel uit tot een totale obsessie, het enige dat telt.
Al op achtjarige leeftijd wordt hij lid van de Brooklyn Chess Club. De volwassen leden beseffen snel dat ze met een buitengewoon fenomeen te maken hebben. Op zijn dertiende speelt Bobby Fischer de “partij van de eeuw” — niet de beroemde match van 1972, maar een partij tegen Donald Byrne tijdens het Lessing J. Rosenwald Trophy Tournament van 1956. Deze schitterende overwinning, waarin een kind zijn dame offert tegen een erkend meester, gaat als een openbaring door de schaakwereld.
Vroegrijp wonderkind: Fischer wordt in 1958 op 15 jaar en 6 maanden Internationaal Grootmeester en is daarmee de jongste speler die deze titel behaalt. Dat record blijft staan tot 1991.
De klim naar de top (1958–1971)
In de jaren zestig groeit Fischer geleidelijk uit tot de beste westerse speler, terwijl hij botst met de Sovjetmachine. De USSR brengt kampioenen aan de lopende band voort — Tal, Petrosjan, Spasski, Keres — gesteund door een staatssysteem, in teamverband voorbereid, gecoacht door theoretici van hoog niveau. Fischer daarentegen werkt alleen in zijn appartement, analyseert hele nachten door en ontwikkelt zijn eigen stijl: universeel, precies, meedogenloos.
Zijn verhouding tot internationale toernooien is gespannen. Hij eist speciale omstandigheden, bekritiseert de organisatoren en stapt midden in een toernooi op. Velen zien in hem een onmogelijk karakter. Anderen herkennen een perfectionist die weigert te spelen onder omstandigheden die zijn niveau onwaardig zijn.
“Ik ben de grootste schaker die ooit heeft geleefd.” — uitspraak die aan Bobby Fischer wordt toegeschreven, jaren zestig
In 1971, tijdens de kandidatenmatches voor de wereldtitel, levert Fischer prestaties die het verstand te boven gaan. Hij verslaat Mark Taimanov met 6–0 en daarna Bent Larsen met 6–0 — twee perfecte matches, zonder één partij af te staan tegen topspelers. Tegen Petrosjan wint hij met 6,5–2,5. In de geschiedenis van het topschaak zijn deze resultaten nooit geëvenaard.
Reykjavik 1972: de match van de eeuw
De zomer van 1972, Reykjavik, IJsland. Bobby Fischer neemt het op tegen Boris Spasski, de regerend wereldkampioen, om de hoogste titel. De geopolitieke context is die van de Koude Oorlog op zijn hoogtepunt. De Amerikanen zien in deze match een symbolische strijd tegen het communisme. De Sovjets kunnen zich geen nederlaag veroorloven.
- Partij 1: Fischer verliest door een late fout in een ogenschijnlijk remise eindspel. Hij weigert partij 2 te spelen wegens een geschil over de filmopnames. Spasski krijgt de partij door forfait toegewezen. Fischer staat met 0–2 achter.
- Partij 3: Fischer vraagt om in een zijzaal te spelen. Met zwart, in een Benoni-verdediging, behaalt hij de eerste overwinning van zijn loopbaan op Spasski.
- Partij 6: Beschouwd als een van de mooiste partijen van de twintigste eeuw. Fischer, die altijd 1.e4 speelde, opent met 1.c4 en wint in een Geweigerd damegambiet een positionele overwinning die zo mooi is dat Spasski zelf applaudisseert.
- Partij 21: Spasski, verslagen en niet bestand tegen de psychologische en schaaktechnische druk, geeft telefonisch op. Fischer wordt wereldkampioen.
De spookkampioen: 1972–1992
Na Reykjavik speelt Fischer niet meer in officiële wedstrijden. Anatoli Karpov wacht tevergeefs op zijn tegenstander voor de titelmatch van 1975. Fischer stelt buitensporige voorwaarden aan de FIDE — een match tot 10 overwinningen zonder limiet op het aantal partijen, waarbij de titelhouder zijn titel behoudt bij 9–9. De FIDE gaat akkoord met de 10 overwinningen, maar wijst de 9–9-clausule af. Fischer verschijnt niet, en de titel gaat bij forfait naar Karpov.
De vraag of Fischer Karpov zou hebben verslagen, blijft een van de grote discussies in de schaakwereld. In 1975 stond Fischer waarschijnlijk op het hoogtepunt van zijn kunnen. Karpov, een buitengewone positiespeler, had nog niet de diepgang ontwikkeld die hem tot tien jaar lang kampioen zou maken. Deskundigen blijven verdeeld.
Twintig jaar lang verdwijnt Fischer vrijwel volledig uit het openbare leven. Hij leeft half ondergedoken, in Los Angeles en later elders, en koestert steeds verontrustender complotdenkbeelden, waaronder heftige antisemitische uitspraken die zijn imago definitief zullen aantasten, ondanks de universele bewondering voor zijn talent.
De onwaarschijnlijke terugkeer: 1992, Joegoslavië
In 1992 gaat Fischer akkoord met een revanchematch tegen Spasski voor 5 miljoen dollar, georganiseerd in Joegoslavië onder een VN-embargo. Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken verbiedt hem te spelen op straffe van vervolging. Fischer houdt een persconferentie, haalt een officieel document van de Amerikaanse regering tevoorschijn en spuugt er voor de camera’s op. Dat is zijn antwoord.
Hij verslaat Spasski met 10 overwinningen tegen 5 (17,5–12,5). De partijen bevestigen dat Fischer, ondanks twintig jaar officiële inactiviteit, een speler van uitzonderlijk niveau blijft. Maar na deze match wordt hij voortvluchtig voor de Amerikaanse justitie. Hij vestigt zich achtereenvolgens op de Filipijnen, in Japan, waar hij in 2004 wordt gearresteerd wegens een ongeldig paspoort, en vervolgens in IJsland, dat hem het staatsburgerschap verleent.
Fischers nalatenschap: Bobby Fischer is de bedenker van Schaak960, een revolutionaire variant waarin de beginopstelling van de stukken willekeurig wordt bepaald uit 960 mogelijke configuraties. Deze variant, die tegenwoordig ook door Carlsen en andere kampioenen wordt gespeeld, weerspiegelt zijn obsessie met de authenticiteit van het spel.
De kwestie van genie en waanzin
Bobby Fischer overlijdt op 17 januari 2008 in Reykjavik, op 64-jarige leeftijd, aan nierfalen. Tot het laatste moment weigerde hij elke medische behandeling.
Zijn schaaknalatenschap is onbetwistbaar. Zijn analyses, zijn openingsvernieuwingen en zijn universele stijl, die Sovjet-tactische precisie combineerde met een typisch Amerikaanse creativiteit, hebben alle volgende generaties beïnvloed. Zelfs Kasparov erkent Fischer als de absolute maatstaf.
Maar Fischer blijft een tragische figuur, verteerd door zijn innerlijke demonen. Zijn schaakniveau in 1971–1972 vormt misschien wel het hoogste punt dat een mens ooit in dit spel heeft bereikt. Geen enkele andere speler in de geschiedenis — zelfs Kasparov niet op zijn hoogtepunt — heeft in zo’n korte periode zulke dominante prestaties neergezet.
Ontdek de schaakspellen die een generatie inspireerden
Fischer speelde op schaakborden van massief hout van wedstrijdkwaliteit. Le Palais des Echecs biedt een selectie houten schaakspellen die de grote kampioenen waardig is.
Bekijk de kwaliteitsspellen →Tijdlijn van Fischer
Wil je de grote kampioenen verder verkennen, lees dan de biografie van Garry Kasparov, die Fischer meer heeft bestudeerd dan wie ook, of duik in de geschiedenis van Schaak960, de late uitvinding die getuigt van een nog altijd intact verstand.