Een wereldwijd cultureel fenomeen
Wanneer Netflix The Queen’s Gambit in oktober 2020 uitzendt, midden in de wereldwijde lockdown, voorziet niemand de omvang van de vloedgolf. In 28 dagen wordt de serie door 62 miljoen huishoudens wereldwijd bekeken — een record voor een miniserie. Ze wordt op dat moment de meest bekeken gescripte miniserie uit de geschiedenis van het platform.
De invloed op de echte schaakwereld is onmiddellijk en meetbaar. De verkoop van schaakspellen schiet in de Verenigde Staten met 87% omhoog. Chess.com registreert miljoenen nieuwe aanmeldingen. YouTube-tutorials over openingen trekken honderdduizenden weergaven. Een generatie die het schaken slechts van een afstand kende, herontdekt het spel der koningen door de ogen van een romanheldin.
Beth Harmon: een fictief personage met echte inspiraties
Beth Harmon, de roodharige heldin met grijsgroene ogen, gespeeld door Anya Taylor-Joy, is een fictief personage uit de gelijknamige roman van Walter Tevis, gepubliceerd in 1983. Tevis, zelf amateurschaker, bouwde Beth op uit meerdere invloeden: Bobby Fischer voor het eenzame genie en de bliksemsnelle opmars, Vera Menchik voor de genderdimensie (eerste vrouwelijke wereldkampioene, van 1927 tot haar dood in 1944) en zijn eigen ervaring als alcoholist in herstel voor de verslavingsdimensie.
De werkelijkheid rond gender: De fictie van Tevis stelt een echte vraag: waarom is er nooit een vrouwelijke wereldkampioen in het open schaken geweest? Judit Polgár (Hongarije) is de enige vrouw die ooit de wereldtop 10 heeft bereikt, met als hoogste notering de 8e plaats in 2005. Ze versloeg Kasparov, Karpov en Anand. Haar afscheid in 2014 blijft een enorm verlies voor het schaken.
De authenticiteit van de partijen: het werk van de adviseurs
De serie kon rekenen op het advies van Garry Kasparov en van Bruce Pandolfini, een beroemde Amerikaanse trainer. Hun opdracht was tweeledig: de partijen authentiek geloofwaardig maken voor kenners en visueel dramatisch voor nieuwkomers.
De meeste stellingen die op het scherm te zien zijn, zijn echt en speelbaar. Verschillende partijen uit de serie zijn rechtstreeks geïnspireerd op echte historische partijen. De slotpartij tegen Vasili Borgov volgt grotendeels een echte partij, Ivantsjoek–Wolff (Biel, 1993), en Beth opent daarin met wit met het damegambiet, in overeenstemming met de topschaakpraktijk van de jaren zestig.
Kasparov zelf heeft verklaard dat de schaakscènes de meest authentieke waren die hij ooit in een film of serie had gezien, een aanzienlijk compliment van een van de grootste kampioenen uit de geschiedenis.
De weergave van de Sovjet-Unie
De serie schetst de USSR als een machine die kampioenen voortbrengt: spelers die in teamverband worden getraind, door de staat worden gesteund en hun analyses met elkaar delen in het collectieve belang. Deze voorstelling is historisch juist. Tussen 1948 en 1972 waren alle schaakwereldkampioenen Sovjetburgers, en het collectieve voorbereidingssysteem was een institutionele realiteit.
De slotaflevering, waarin de Sovjetspelers de handen ineenslaan om Beth te helpen haar match tegen Borgov voor te bereiden, speelt op een dramatisch effectieve manier met deze omgekeerde werkelijkheid. In het echte leven had Fischer in 1962, na het kandidatentoernooi van Curaçao, precies deze Sovjetsolidariteit aan de kaak gesteld als een vorm van georganiseerd valsspelen.
De invloed op de schaakverkoop
Het “Queen’s Gambit-effect” op de markt voor fysiek schaakmateriaal was spectaculair en duurzaam. Ook in Europa meldden verkopers in 2020 een sterke stijging van de verkoop, die in 2021 voortduurde. Gespecialiseerde schaakwinkels, zoals Le Palais des Echecs, zagen hun bestellingen exploderen voor esthetische kwaliteitsspellen, omdat klanten de luxueuze sfeer van de serie wilden nabootsen.
Nog belangrijker: de serie heeft de belangstelling voor mooie houten schaakspellen nieuw leven ingeblazen. Beth speelt op verzorgde schaakborden, met prachtige stukken — die zorg voor het voorwerp vond weerklank bij een publiek dat niet zomaar een spel wilde bezitten, maar een waardevol en prestigieus object.
Het echte damegambiet: de opening achter de serie
De serie heeft de term “damegambiet” in het algemene vocabulaire gebracht, maar weinig kijkers weten dat dit damegambiet een echte opening is, een van de meest geanalyseerde uit de geschiedenis. Om alles te weten te komen over de echte opening achter de titel van de serie, lees je ons complete artikel over het damegambiet als schaakopening.
Kortom: het damegambiet (1.d4 d5 2.c4) biedt een pion op c4 aan die zwart kan accepteren (Geaccepteerd damegambiet) of weigeren (Geweigerd damegambiet). In de meeste varianten is dit geen echt offer — wit wint de pion gemakkelijk terug — maar het creëert gespannen structuren waarin wit duurzame positionele druk uitoefent.
Wat de serie niet leert over schaken
Ondanks haar relatieve authenticiteit verspreidt de serie een paar misvattingen over het topschaak. Het beeld van een eenzaam genie dat in zijn eentje leert, zonder coach, in tien keer minder tijd dan een ander, komt niet overeen met de werkelijkheid van de ontwikkeling van de huidige grote kampioenen en kampioenes. Hedendaagse topspelers werken met hele teams, gebruiken analyse-engines en bestuderen tienduizenden partijen.
De dramatisering van de partijen — waarin elke zet een visuele onthulling is — onderschat ook het diep cerebrale en onzichtbare aspect van echte gevechten op hoog niveau, waarin uren verstrijken zonder dat er iets lijkt te gebeuren op het bord, terwijl in het hoofd van de spelers mentale architecturen van buitengewone complexiteit worden opgebouwd.
Herschep de sfeer van The Queen’s Gambit
De serie heeft miljoenen mensen zin gegeven om op een mooi en elegant schaakbord te spelen. Ontdek de complete houten schaakspellen en de schaakborden van massief hout van Le Palais des Echecs.
Kies je schaakbord →De nalatenschap van de serie: een nieuwe generatie spelers
Zes jaar na de uitzending blijft The Queen’s Gambit een culturele referentie die men aanhaalt wanneer het over schaken gaat. Miljoenen mensen die de serie hebben gekeken, hebben op zijn minst geprobeerd het spel te leren. Ook al is slechts een klein deel een regelmatige speler geworden, de nettoinvloed op de wereldwijde gemeenschap is positief en meetbaar.
Om je kennis van de wereld die de serie inspireerde te verdiepen, duik je in de grote geschiedenis van het schaken of verken je de biografie van Bobby Fischer, het echte Amerikaanse genie dat de Sovjets versloeg en wiens verhaal in veel opzichten op dat van Beth Harmon lijkt.