Historia szachów

Początki: czaturanga starożytnych Indii

Początki szachów sięgają Indii z epoki Guptów, prawdopodobnie między IV a VI wiekiem naszej ery. Praprzodek gry nazywał się czaturanga, co w sanskrycie oznacza „cztery człony armii”: piechotę (przyszłe piony), jazdę (przyszłe skoczki), słonie (przyszłe gońce) i rydwany bojowe (przyszłe wieże).

Czaturanga rozgrywana była na planszy 8×8 pól i zawierała już zasadniczą strukturę współczesnych szachów: dwie przeciwstawne armie, króla do pojmania, figury o zróżnicowanych ruchach. Pozostawały pewne różnice: niektóre późniejsze warianty rozgrywano we czterech przy użyciu kostek (czaturadżi), a figury miały nieco inne zasady ruchu.

Przekaz do Persji: czatrang i szatrandż

Około VI wieku gra trafia do Persji Sasanidów pod nazwą czatrang, która szybko przekształca się w szatrandż. Persja jest pierwszym krajem, w którym istnieją pisane dokumenty o szachach — w szczególności „Wizārišn ī čatrang” („Wyjaśnienie szachów”), tekst opisujący, jak grę przywieziono z Indii na dwór króla Chosroesa I.

W Persji gra znacznie się wysubtelnia. Ustalona zostaje zasada „mata” — króla nie można zbić, trzeba go postawić w sytuacji, w której nieuchronnie zostanie zbity (mat pochodzi od szach mat, po persku „król jest martwy”). Umacnia się strategiczny i intelektualny wymiar gry, odrębny od rytualnego wymiaru wojennego.

Podbój islamski i rozprzestrzenienie arabskie

Gdy armie arabskie w VII wieku podbijają Persję, przejmują szatrandż i rozpowszechniają go w całym imperium islamskim, od Hiszpanii po Azję Środkową. Gra staje się cenioną sztuką na dworach kalifów, kalifowie Harun ar-Raszid i al-Mamun byli zapalonymi graczami. Teoretycy arabscy — al-Adli, al-Ladżladż, as-Suli — spisują pierwsze traktaty strategiczne o szachach, analizując pozycje i końcówki.

Średniowieczny świat islamu rozwija także „mansubat” — zawczasu skomponowane zadania szachowe (przodków współczesnych problemów szachowych) — oraz pierwsze zapisy partii.

Przybycie do średniowiecznej Europy

Szachy docierają do Europy w IX–X wieku dwiema drogami: przez Hiszpanię Maurów (szachiści z al-Andalus przekazują grę królestwom chrześcijańskim na północy) oraz przez Włochy (kontakt ze światem bizantyńskim i arabskim basenu Morza Śródziemnego). W X wieku figury szachowe pojawiają się w inwentarzach klasztorów i kronikach dworów królewskich.

Średniowieczne figury europejskie przez długi czas zachowują abstrakcyjną ikonografię islamską (figury arabskie nie przedstawiały postaci ludzkich ze względów religijnych), po czym stopniowo przyjmują formy figuratywne: król jako król, królowa jako królowa, skoczkowie na koniach.

Rewolucja współczesnych reguł (XV wiek)

Decydujący przełom w historii reguł następuje pod koniec XV wieku, prawdopodobnie w Hiszpanii lub we Włoszech w latach 1470–1490. Kilka fundamentalnych zmian przekształca grę średniowieczną w szachy, jakie znamy:

• Hetman: Dawna figura „firz” lub „fers” (doradca króla, który poruszał się tylko o jedno pole po przekątnej) staje się hetmanem — najpotężniejszą figurą gry, zdolną poruszać się w linii prostej lub po przekątnej na wszystkie pola. Ta przemiana jest rewolucyjna.
• Goniec: Dawny „alfil” (słoń) skakał tylko o dwa pola po przekątnej. Staje się współczesnym gońcem, sunącym po całej przekątnej.
• Pion: Może posunąć się o dwa pola przy pierwszym ruchu. Dla zrównoważenia dodano bicie w przelocie.
• Roszada: Wprowadzona, aby przyspieszyć rozwój króla ku bezpiecznej pozycji.

Te zmiany znacznie przyspieszają tempo gry i wykładniczo zwiększają złożoność taktyczną. Hiszpania staje się pierwszą wielką potęgą szachów współczesnych: Ruy López de Segura publikuje w 1561 roku jeden z pierwszych wielkich traktatów szachów współczesnych, z analizą debiutu noszącego jego imię.

Wielcy mistrzowie przed oficjalnym tytułem

Przed ustanowieniem pierwszych oficjalnych mistrzostw świata w 1886 roku kilku graczy uchodziło za najlepszych na świecie w swoich czasach:

Philidor (1726–1795) był pierwszym europejskim graczem powszechnie uznawanym za lepszego od wszystkich współczesnych. Francuz, kompozytor muzyki, napisał też jeden z pierwszych wielkich nowożytnych traktatów szachowych, ze swoją słynną formułą: „Piony są duszą szachów.”

Paul Morphy (1837–1884), Amerykanin z Nowego Orleanu, dominował w szachach światowych przez kilka błyskotliwych lat, po czym tajemniczo się wycofał. Jego partie, o elegancji i głębi uderzających jak na tamte czasy, są studiowane do dziś.

Era oficjalnych mistrzów świata

W 1886 roku Wilhelm Steinitz pokonuje Johannesa Zukertorta w pojedynku uznawanym za pierwsze oficjalne mistrzostwa świata. Steinitz zostaje pierwszym urzędującym mistrzem świata. Od tamtej pory następstwo mistrzów świata jest nieprzerwane (do tej pory było ich 18; oto najważniejsi):

Mistrz	Lata	Narodowość
Wilhelm Steinitz	1886–1894	Austriak/Amerykanin
Emanuel Lasker	1894–1921	Niemiec
José Raúl Capablanca	1921–1927	Kubańczyk
Aleksandr Alechin	1927–1935, 1937–1946	Rosjanin/Francuz
Max Euwe	1935–1937	Holender
Michaił Botwinnik	1948–1963 (z przerwami)	Radziecki
Bobby Fischer	1972–1975	Amerykanin
Garri Kasparow	1985–2000	Radziecki/Rosjanin
Magnus Carlsen	2013–2023	Norweg
Gukesh D	2024–	Indyjczyk

Aby pogłębić wiedzę o wielkich mistrzach, którzy pisali tę historię, poznaj portrety Bobby’ego Fischera i Garriego Kasparowa albo zgłębiaj notację algebraiczną, dzięki której przetrwały partie z całej tej historii.