Początki: gdy ludzie uważali się za niedoścignionych
Przez dziesięciolecia szachiści — wśród nich najwięksi mistrzowie — byli przekonani, że maszyna nigdy nie pokona najlepszego gracza-człowieka. To przekonanie wynikało mniej z racjonalnej analizy, a bardziej z pewnej formy intelektualnej dumy: szachy wydawały się ucieleśniać w najwyższym stopniu ten rodzaj inteligencji, którego maszyny nigdy nie zdołają odtworzyć — kreatywność, intuicję, widzenie w dłuższej perspektywie.
Pierwsze programy szachowe z lat 60. i 70. potwierdzały ten sceptycyzm. Programy takie jak Mac Hack (1967) grały mechanicznie, na poziomie przeciętnego gracza klubowego; dopiero na początku lat 80. Belle jako pierwsza maszyna osiągnęła poziom mistrzowski. Arcymistrzowie ignorowali je z pogardą.
Deep Blue: mecz, który zmienił historię
W 1997 roku IBM prezentuje Deep Blue, superkomputer przeznaczony do szachów, zdolny analizować 200 milionów pozycji na sekundę. Mecz z Garrim Kasparowem, wówczas urzędującym mistrzem świata i numerem 1 na świecie od ponad dziesięciu lat, jest przedstawiany jako ostateczny test sztucznej inteligencji wobec inteligencji ludzkiej.
- 1996 — Deep Blue I: Kasparow pokonuje Deep Blue 4–2. Maszyna wygrywa historyczną partię (pierwsza porażka urzędującego mistrza z komputerem w normalnych warunkach), ale Kasparow się dostosowuje i wygrywa mecz.
- Maj 1997 — Deep Blue II: Gruntownie przebudowany Deep Blue pokonuje Kasparowa 3,5–2,5. Partia 2 jest kontrowersyjna: Deep Blue wykonuje posunięcie (36.axb5, pomijając zdobycz materialną przez 36.Hb6), które Kasparow uważa za niemożliwe dla maszyny z 1997 roku. IBM początkowo odmawia pokazania logów maszyny. Polemika trwa do dziś.
- Po 1997: IBM natychmiast rozmontowuje Deep Blue, odmawiając rewanżu. Sprawa nigdy nie zostanie zamknięta w sposób satysfakcjonujący dla Kasparowa.
Kontrowersje wokół Deep Blue: Murray Campbell, jeden z twórców Deep Blue, ujawnił, że w 44. posunięciu partii 1 błąd spowodował, że maszyna wykonała posunięcie niemal losowe, które Kasparow miał uznać za oznakę niepokojącej głębi. Ironia polega na tym, że ten „geniusz posunięcia” był błędem.
Po Deep Blue: era silników komercyjnych
W latach 2000. komercyjne silniki szachowe (Fritz, Junior, Rybka) szybko przewyższają poziom każdego gracza-człowieka. Władimir Kramnik, mistrz świata w 2006 roku, przegrywa publiczny mecz z Deep Fritz 4–2. W latach 2007–2008 różnice poziomu między najlepszymi ludźmi a najlepszymi silnikami sięgają kilkuset punktów Elo.
Ta sytuacja radykalnie zmienia przygotowanie debiutowe. Odtąd wszyscy arcymistrzowie pracują z silnikami, by analizować debiuty i pozycje, odkrywać posunięcia, których ludzka intuicja nigdy by nie znalazła, i przygotowywać konkretne warianty przeciw rywalom.
Stockfish: otwartoźródłowy gigant
Stockfish jest dziś najsilniejszym silnikiem szachowym na świecie. Oparty na przeszukiwaniu alfa-beta, od 2020 roku zawiera sieć neuronową oceny pozycji (NNUE). Otwartoźródłowy od powstania w 2008 roku, korzysta z wkładu setek programistów na całym świecie. Jego szacowane Elo przekracza 3600, czyli około 800 punktów więcej niż najlepszy gracz-człowiek.
Stockfish zrewolucjonizował praktykę szachową na najwyższym poziomie, umożliwiając każdemu graczowi, z dowolnego komputera stacjonarnego, analizę partii na poziomie jakości, który IBM osiągał w 1997 roku za pomocą infrastruktury wartej miliony dolarów. Demokratyzacja analizy jest totalna.
AlphaZero: rewolucja uczenia przez wzmacnianie
W 2017 roku DeepMind (spółka zależna Google) publikuje wyniki AlphaZero, programu o naturze radykalnie odmiennej od wszystkich poprzedników. Podczas gdy Stockfish opiera się na ręcznie zaprogramowanych regułach i encyklopedycznych bazach debiutowych, AlphaZero jest siecią neuronową, która nauczyła się szachów, grając sama ze sobą przez 9 godzin, zaczynając od zera i znając wyłącznie reguły gry.
Po 9 godzinach samouczenia (już po 4 godzinach przewyższał Stockfisha) AlphaZero pokonał Stockfisha 28–0 (przy 72 remisach) w meczu liczącym 100 partii. Ten oszałamiający wynik wywołał falę uderzeniową w świecie szachów i sztucznej inteligencji.
„Muszę przyznać, że byłem zachwycony, widząc, że AlphaZero ma styl dynamiczny i otwarty, podobny do mojego.” — Garri Kasparow, czasopismo Science, grudzień 2018
Czego uczy nas styl AlphaZero
Analiza partii AlphaZero głęboko wpłynęła na współczesną teorię debiutową. Program wypracował idee pozycyjne, których nie znaleźli ani ludzie, ani klasyczne silniki — w szczególności długoterminowe poświęcenia pionków dla zdobycia inicjatywy oraz niezwykle wysoką wartość przypisywaną mobilności figur.
Wiele idei uznawanych przez teorię klasyczną za wątpliwe zostało przez AlphaZero zrehabilitowanych. Jego agresywne posunięcie pionka h (h4-h5) w spokojnych pozycjach zostało naśladowane przez najlepszych graczy świata.
Leela Chess Zero: otwartoźródłowa SI
Leela Chess Zero (Lc0) to otwartoźródłowy odpowiednik AlphaZero. Rozwijana przez społeczność open source, odtwarza tę samą architekturę sieci neuronowej i jest trenowana na milionach partii rozegranych samej ze sobą. Jej poziom jest dziś porównywalny ze Stockfishem w wielu pozycjach.
Współistnienie tych dwóch typów silników jest interesujące: Stockfish i Lc0 mają różne mocne strony zależnie od rodzaju pozycji, a ich oceny czasem znacząco się rozchodzą. Gdy obydwa się nie zgadzają, dzieje się to często w pozycjach niezwykle złożonych.
SI i oszustwa online
Rozwój silników stworzył też dotkliwy problem dla szachów online: oszustwa wspomagane komputerem. Na platformach takich jak Chess.com czy Lichess algorytmy wykrywające analizują podejrzane partie i porównują wykonane posunięcia z tymi, które zaleca silnik. Wykrywanie jest statystycznie solidne, lecz nigdy pewne w 100%, co wywołuje powracające kontrowersje w środowisku.
Afera Niemann–Carlsen z 2022 roku — w której Magnus Carlsen opuścił turniej po przegranej z Hansem Niemannem, sugerując oszustwo, zanim Chess.com opublikował kontrowersyjny raport — jest symbolem tych napięć. Oszustwo pozostaje nierozwiązanym wyzwaniem cyfrowej ery szachów.
Graj w szachy w tradycji gry fizycznej
W epoce, w której rządzą silniki, nic nie zastąpi prawdziwej szachownicy z litego drewna i pięknych figur Staunton. Gra fizyczna jest niezastąpiona w rozwijaniu intuicji i wrażliwości szachowej.
Wybierz drewnianą szachownicę →SI głęboko zmieniła teorię debiutową — aby zrozumieć te nowoczesne debiuty, poznaj obronę sycylijską i gambit hetmański w ujęciu ery AlphaZero. A historię człowieka, na którym ta rewolucja zaznaczyła się najmocniej, znajdziesz w biografii Garriego Kasparowa.